Ιστορικό

1834 – 1897. Η πορεία έως την ίδρυση της Πινακοθήκης

Η μέριμνα για τη δημιουργία καλλιτεχνικών συλλογών είναι σχεδόν ομήλικη με το ελεύθερο ελληνικό κράτος και εκφράζει τον πόθο των Ελλήνων να δουν τις τέχνες να αναγεννώνται στην αρχαία κοιτίδα τους. Ο νόμος «Περί των επιστημονικών και τεχνολογικών συλλογών, περί ανακαλύψεως και διατηρήσεως των αρχαιοτήτων και της χρήσεως αυτών» το 1834 προέβλεπε για πρώτη φορά την ίδρυση Πινακοθήκης. To 1836, ο αρχιτέκτονας του Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, Leo von Klenze, εκπόνησε σχέδια για την οικοδόμηση ενός σύνθετου μουσείου, του Παντεχνείου (Pantechnion), το οποίο θα στέγαζε, μεταξύ άλλων, συλλογές πινάκων, σχεδίων και χαρακτικών, καθώς και μια Σχολή Καλών Τεχνών. Τα σχέδια όμως δεν υλοποιήθηκαν.

Η πρώτη προσπάθεια δημιουργίας μιας συλλογής έργων τέχνης, που θα στεγαζόταν στο Παντεχνείον, έγινε το 1841, από τον διευθυντή του Πολυτεχνικού Σχολείου, Friedrich Zentner. Ο Zentner μετέφερε στο Πολυτεχνείο όσα έργα είχαν συγκεντρωθεί στο υπουργείο Εσωτερικών, ενώ είχαν ήδη μεταφερθεί και όσα είχε συγκεντρώσει στην Αίγινα ο Ιωάννης Καποδίστριας. Το 1878, με ενέργειες του διευθυντή του Πολυτεχνείου, Γεράσιμου Μαυρογιάννη, άνοιξε για το κοινό η πρώτη Πινακοθήκη, έχοντας στη συλλογή της 117 πίνακες κυρίως ξένων καλλιτεχνών. Οι 44 προέρχονταν από τη συλλογή του Πανεπιστημίου, μέρος των οποίων ήταν δωρεά του συγγραφέα και λόγιου Στέφανου Ξένου (1821-1894) το 1865, ενώ οι υπόλοιποι ανήκαν στην παλιά πινακοθήκη του Σχολείου των Τεχνών, το οποίο είχε ιδρυθεί από το 1837, και προέρχονταν επίσης από δωρεές. Η κίνηση αυτή όμως, αν και έγινε δεκτή με ενθουσιασμό, δεν είχε συνέχεια.

Το 1892, ο υπουργός των Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, βασιζόμενος στο νόμο του 1834, συνέστησε επιτροπή για να διερευνηθούν οι συνθήκες και να προετοιμαστεί η ίδρυση δημόσιας Πινακοθήκης. Το 1893 ο νέος υπουργός των Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Αθανάσιος Ευταξίας, υπέβαλε στη Βουλή νομοσχέδιο για την ίδρυση καλλιτεχνικού μουσείου, το οποίο, όμως, δεν ψηφίστηκε.

Το 1895 δημοσιεύθηκε η διαθήκη του νομικού, φιλότεχνου και ιδρυτικού μέλους της εταιρείας Φίλων του Λαού, Αλέξανδρου Σούτσου (1839-1895). Ο διαθέτης κληροδοτούσε την περιουσία του στο ελληνικό δημόσιο με σκοπό την ίδρυση και συντήρηση Μουσείου Ζωγραφικής, με την επωνυμία «Μουσείον Αλεξάνδρου Σούτσου». Το μουσείο θα στεγαζόταν στο σπίτι του, στην οδό Φιλελλήνων, και, με πυρήνα τη συλλογή του, θα περιλάμβανε «…έργα πρωτότυπα των διαφόρων σχολών ζωγράφων αποθανόντων τουλάχιστον προ τριάκοντα ετών, και ιχνογραφίας (dessins) πρωτοτύπους […] νομισματικήν συλλογήν, ης βάσιν εσταί η παρά του πατρός μου αφεθείσα […] βιβλιοθήκην ης βάσιν εσταί η εμή […] διάφορα έργα τέχνης (objets d’art), Βυζαντινά, Μεσαιωνικά και της Αναγεννήσεως (Rennaissance)».

Το 1897 ο Αθανάσιος Ευταξίας υπέβαλε στον βασιλιά Γεώργιο Α΄ σχέδιο διατάγματος για την ίδρυση Μουσείου Καλών Τεχνών. Με βάση το σχέδιο αυτό, στις 18 Σεπτεμβρίου 1897 δημοσιεύθηκε βασιλικό διάταγμα που όριζε την ίδρυση «Μουσείου των Καλών Τεχνών», με προσωρινή στέγη τη Σιναία Ακαδημία. Έθετε, έτσι, τις βάσεις για την ίδρυση της πρώτης κρατικής Πινακοθήκης στην Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου. Σύμφωνα με το διάταγμα, στο Μουσείο θα κατατίθενται: «α΄) έργα της βυζαντιακής και χριστιανικής τέχνης από των πρώτων χριστιανικών χρόνων, ιδίως τοιχογραφίαι, αι εν τω Εθν. Μουσείω νυν κατακείμεναι και αι τήδε κακείσε ανά το Κράτος διεσπαρμέναι, β΄) αντίγραφα, χαλκογραφήματα και οιαδήποτε απεικονίσματα των εξόχων της Εσπερίας ζωγράφων, γ΄) πίνακες ξένων καλλιτεχνών και Ελλήνων ανεγνωρισμένης Ευρωπαϊκής φήμης. Εν τω Μουσείω τούτω κατατίθενται και έργα της γλυπτικής από των πρώτων χριστιανικών χρόνων». Την εποπτεία του μουσείου θα είχαν ένας Έφορος και εξαμελής Επιτροπή, των οποίων ορίζονταν επίσης τα καθήκοντα. Η Επιτροπή θα απαρτιζόταν από τον διευθύνοντα τη Σχολή Καλών Τεχνών διευθυντή της Σχολής των Βιομηχάνων Τεχνών ως πρόεδρο, τον Γενικό Έφορο των Αρχαιοτήτων και Μουσείων, τον Έφορο του Μουσείου των Καλών Τεχνών και τέσσερα άλλα μέλη, από τα οποία τα δύο τουλάχιστον έπρεπε να είναι διακεκριμένοι καλλιτέχνες, που είχαν διατελέσει ή διατελούσαν καθηγητές στη Σχολή Καλών Τεχνών. Επιπλέον, διαπρεπείς Έλληνες καλλιτέχνες εγκατεστημένοι στο εξωτερικό θα μπορούσαν, με απόφαση του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, να διορίζονται αντεπιστέλλοντα ή – οι πλέον διακεκριμένοι – επίτιμα μέλη της Επιτροπής. Ανάμεσα στα καθήκοντα της Επιτροπής ήταν η μέριμνα απόκτησης έργων για τον εμπλουτισμό των συλλογών, καθώς και η λήψη αποφάσεων για αγορές και αποδοχές προτεινόμενων δωρεών, τις οποίες θα έπρεπε να εγκρίνει το Υπουργείο. Τον πυρήνα των συλλογών θα αποτελούσαν όσα έργα, από εκείνα που ανήκαν στην κυβέρνηση και σε δημόσια ιδρύματα, έκρινε η Επιτροπή αξιόλογα, καθώς και όσες βυζαντινές τοιχογραφίες μπορούσαν να αποτοιχισθούν, ενώ στο μέλλον το μουσείο θα μπορούσε να εμπλουτισθεί με αγορές και δωρεές.

Το μουσείο που πρότεινε ο Αθανάσιος Ευταξίας δεν λειτούργησε ποτέ, αφού το διάταγμα του 1897 ανακλήθηκε με εκείνο της 28^ης Ιουνίου 1900, «Περί κανονισμού της εν Αθήναις Πινακοθήκης».

Η Εθνική Πινακοθήκη ιδρύθηκε στις 10 Απριλίου 1900 με τον νόμο ΒΨΛΔ΄, ο οποίος προέβλεπε τη θέση εφόρου. Στη θέση αυτή διορίστηκε ο ζωγράφος Γεώργιος Ιακωβίδης (1853-1932), με βασιλικό διάταγμα που είχε δημοσιευθεί στις 22 Ιανουαρίου 1900. Στις 28 Ιουνίου 1900 θεσμοθετήθηκε και ο κανονισμός λειτουργίας της, σύμφωνα με τον οποίο «Σκοπός της εν Αθήναις ιδρύσεως Πινακοθήκης είνε η παρ’ ημίν ανάπτυξις και προαγωγή του αισθήματος του καλού διά της προσκτήσεως και εκθέσεως εις κοινήν θέαν δημιουργημάτων των γραφικών τεχνών, ειδικώτερον δε η εν αυτή διδασκαλία και μελέτη των εις τας καλάς τέχνας ασχολουμένων». Τα έργα της συλλογής της κατανέμονταν σε έξι τμήματα, που περιλάμβαναν «πίνακας της βυζαντινής τέχνης, […] της μεσαιωνικής, […] της νεωτέρας (ελαιογραφικούς), […] υδατογραφήματα, κρητιδογραφήματα και ιχνογραφήματα, […] αντίγραφα πινάκων, ων τα πρωτότυπα απόκεινται εν άλλαις συλλογαίς και εντύπους εικόνας (ξυλογραφήματα, χαλκογραφήματα, χαλυβογραφήματα, χαλκοτυπίας κ.τ.λ.)».
Πυρήνα των συλλογών αποτέλεσαν 258 έργα τέχνης από τις συλλογές του Πολυτεχνείου και του Πανεπιστημίου, που παραδόθηκαν στον Γεώργιο Ιακωβίδη από τον διευθυντή του Πολυτεχνείου Αναστάσιο Θεοφιλά στις 28 Ιουλίου 1900, καθώς και η συλλογή έργων τέχνης του νομικού και φιλότεχνου Αλέξανδρου Σούτσου (1839-1895), ο οποίος, με τη διαθήκη του, είχε κληροδοτήσει την περιουσία του στο ελληνικό δημόσιο με σκοπό την ίδρυση και συντήρηση Μουσείου Ζωγραφικής. Η συλλογή του παραδόθηκε από τη σύζυγό του Ναταλία Σούτσου στις 21 Ιουνίου 1901.

Ο κανονισμός προέβλεπε, επίσης, τη δημιουργία βιβλιοθήκης Ιστορίας της Τέχνης και έδινε το δικαίωμα στον έφορο να προσθέσει στον αρχικό πυρήνα της συλλογής όσα έργα έκρινε αξιόλογα από τα διάφορα δημόσια ιδρύματα. Ο έφορος είχε, ακόμη, το δικαίωμα να πραγματοποιεί αγορές, καταθέτοντας αιτιολογημένη πρόταση, που θα έπρεπε να εγκρίνει το υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, στο οποίο είχε υπαχθεί η Πινακοθήκη. Επιπλέον, για την πλήρωση των αναγκών, και ιδιαίτερα για τον εμπλουτισμό με έργα τέχνης, μπορούσε να δέχεται χρηματικές δωρεές, συνδρομές και κληροδοτήματα.

Όσον αφορούσε στη στέγαση, μέχρι να αποκτήσει δικό της κτήριο, η Πινακοθήκη θα στεγαζόταν στον πάνω όροφο του κεντρικού διαμερίσματος του Πολυτεχνείου.

Στις 24 Φεβρουαρίου 1906 δημοσιεύθηκε βασιλικό διάταγμα, με το οποίο διοριζόταν εξαμελής Επιτροπή Επίβλεψης αποτελούμενη από προσωπικότητες της πολιτικής και οικονομικής ζωής του τόπου: τον μετέπειτα πρωθυπουργό Στέφανο Σκουλούδη και τους Στέφανο Π. Ράλλη, Μάρκο Δραγούμη, Πέτρο Καλλιγά, Σπυρίδωνα Στάη και Θέμο Άννινο. Η Επιτροπή, σε συνεργασία με τον έφορο, σκοπό είχε την επιμέλεια της διακόσμησης, του εμπλουτισμού, της ανάπτυξης και της ευπρεπούς διατήρησης των συλλογών του μουσείου. Επιπλέον, για πρώτη φορά προβλέφθηκε οικονομική ενίσχυση της Πινακοθήκης με τρεις χιλιάδες δραχμές ετησίως από το κληροδότημα του ομογενή ευεργέτη Δημητρίου Δωρίδη, που είχε αφήσει την περιουσία του στο ελληνικό έθνος για να διατίθεται για αγαθοεργίες σε δημόσια ιδρύματα.

Ο εμπλουτισμός των συλλογών επιτεύχθηκε με την ψήφιση νόμων που εξασφάλιζαν την παραχώρηση έργων και χάρη σε γενναιόδωρες προσφορές ιδιωτών εντός και εκτός Ελλάδας. Στο πλαίσιο αυτό, στις 6 Απριλίου 1911 η Διαχειριστική Επιτροπή της περιουσίας του κληροδοτήματος Γεωργίου Αβέρωφ παρέδωσε στην Πινακοθήκη τους 80 πίνακες της συλλογής του, καθώς και 15 ακόμη που είχαν αγοραστεί με τα χρήματα του κληροδοτήματος. Οι πίνακες εκτέθηκαν σε ιδιαίτερη αίθουσα με την επιγραφή «Πινακοθήκη Αβέρωφ», σύμφωνα με την επιθυμία του δωρητή. Οι ομογενείς Θεόδωρος και Αικατερίνη Ροδοκανάκη και Γρηγόριος Μαρασλής υπήρξαν, επίσης, από τους μεγαλύτερους δωρητές, ενώ στα σημαντικότερα κληροδοτήματα περιλαμβάνονται εκείνα του λόγιου Δημητρίου Βικέλα, του ζωγράφου Θεόδωρου Ράλλη, του ομογενή επιχειρηματία, τραπεζίτη και εθνικού ευεργέτη, Μαρίνου Κοργιαλένιου και της Ρωξάνης Κοζάκη-Τυπάλδου.

Η πρώτη μεγάλη έκθεση έργων από τη συλλογή της Πινακοθήκης αναγγέλθηκε το 1912, τελικά όμως άνοιξε το 1915. Παρουσιάστηκαν τριακόσιοι περίπου πίνακες, που είχε συντηρήσει ο Γεώργιος Χατζόπουλος, σε έξι μεγάλες αίθουσες του Πολυτεχνείου.

Ο Γεώργιος Ιακωβίδης, σε συνεργασία με την Επιτροπή Επίβλεψης, κατέβαλε, επίσης, επίμονες προσπάθειες για την επίλυση του στεγαστικού, έχοντας εξασφαλίσει και τα απαραίτητα χρήματα για την ανέγερση του κτηρίου. Τα χρήματα συγκεντρώθηκαν χάρη στην πρόθυμη ανταπόκριση του Μαρίνου Κοργιαλένιου, ο οποίος, το 1911, προσέφερε 300.000 δραχμές, με την εκταμίευση ποσών από τη διαθήκη του ομογενή Μιχαήλ Ροδοκανάκη, που είχε αφήσει στην Πινακοθήκη 150.000 χρυσές δραχμές, οι οποίες κατατέθηκαν το 1915 στην Εθνική Τράπεζα, και από το κληροδότημα Αβέρωφ. Οι προσπάθειες, όμως, δεν είχαν αποτέλεσμα, λόγω εμπλοκής στο θέμα του οικοπέδου. Το 1909 δόθηκε έγκριση για την οικοδόμηση του κτηρίου στον περίβολο του Πολυτεχνείου. Τα σχέδια ήταν έτοιμα, μια διαμάχη, όμως για την αρχιτεκτονική μορφή του δεν επέτρεψε την υλοποίηση. Το 1911 συζητήθηκε η ανέγερση του κτηρίου σε ένα οικόπεδο κοντά στο Πεδίο του Άρεως, ο χώρος όμως θεωρήθηκε εκτός κέντρου και απορρίφθηκε. Το 1914 προτάθηκε ο χώρος που βρισκόταν το νεκροταφείο των Διαμαρτυρομένων, κοντά στο Παναθηναϊκό Στάδιο, πάλι όμως χωρίς αποτέλεσμα. Τελικά, με τον νόμο 477 της 10^ης Δεκεμβρίου 1914, «Περί παραχωρήσεως γηπέδου εις την επί της επιβλέψεως της Εθνικής Πινακοθήκης επιτροπήν προς ανέγερσιν ειδικού κτιρίου», παραχωρήθηκε οικόπεδο στη γωνία των οδών Βασιλίσσης Σοφίας και Ριζάρη. Στην παραχώρηση του οικοπέδου συνέβαλε ο τότε υπουργός Οικονομικών και μετέπειτα μέλος και πρόεδρος της Επιτροπής Επίβλεψης της Πινακοθήκης, Αλέξανδρος Διομήδης, που υπέγραφε το νόμο μαζί με τον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον υπουργό Δικαιοσύνης, Κ.Δ. Ρακτιβάν. Και πάλι όμως δεν υπήρξε αποτέλεσμα, λόγω των αντιρρήσεων των στρατιωτικών, στους οποίους ανήκε ο χώρος.

Παρ’ όλα αυτά, προκειμένου να προβληθεί ο παιδευτικός χαρακτήρας της Πινακοθήκης, ο Ιακωβίδης καθιέρωσε ελεύθερη είσοδο για το κοινό κάθε Σάββατο και Κυριακή σε αίθουσες του Πολυτεχνείου, που χρησίμευαν και για την έκθεση των έργων. Δημοσίευσε επίσης τους πρώτους καταλόγους του μουσείου το 1906 (που περιείχε και τον κανονισμό λειτουργίας) και το 1915, ενώ για τη συντήρηση των έργων φρόντισε να νομοθετηθούν δύο θέσεις επιμελητών, δηλαδή συντηρητών, τις οποίες κατέλαβαν οι ζωγράφοι Γεώργιος Χατζόπουλος και Οδυσσέας Φωκάς το 1910 και το 1914 αντίστοιχα.

Ο Γεώργιος Ιακωβίδης παρέμεινε έφορος της Πινακοθήκης έως το 1918. Το 1918 ψηφίστηκε νόμος, ο οποίος καταργούσε τη θέση του εφόρου και προέβλεπε θέση διευθυντή. Τη θέση αυτή κατέλαβε ο λογοτέχνης και φιλότεχνος Ζαχαρίας Παπαντωνίου.

Το 1918 η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων ψήφισε τον νόμο 1434, «Περί οργανώσεως της Εθνικής Πινακοθήκης», ο οποίος προέβλεπε ριζική αναδιοργάνωση και αναβάθμιση του μουσείου, τόσο σε διοικητικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο. Μεταξύ άλλων, ο νόμος καταργούσε τη θέση του εφόρου και προέβλεπε θέση διευθυντή, την οποία κατέλαβε ο λογοτέχνης και φιλότεχνος Ζαχαρίας Παπαντωνίου (1877-1940). Την επίβλεψη και διαχείριση της Πινακοθήκης  αναλάμβανε επταμελής, αντί της έως τότε εξαμελούς, επιτροπή, ενώ αυξανόταν και το προσωπικό, το οποίο θα αποτελείτο από: « … 2) του υποδιευθυντού ή, εν ελλείψει τούτου, γραμματέως. 3) Του πρώτου και δευτέρου επιμελητού. 4) Πέντε συντηρητών. 5) Ενός αρχιφύλακος και τριών φυλάκων. 6) Δύο υπηρετών ή υπηρετριών», των οποίων οριζόταν και ο μισθός.

Για πρώτη φορά προβλεπόταν ετήσια επιχορήγηση από τον προϋπολογισμό του υπουργείου για τον εμπλουτισμό των συλλογών, καθώς και συγκρότηση Καλλιτεχνικού Συμβουλίου, το οποίο θα πρότεινε στο υπουργείο κάθε αγορά ή αποδοχή δωρεάς έργων, αντί για τον έφορο και τα μέλη της Επιτροπής Επίβλεψης. Μέλη του πρώτου Καλλιτεχνικού Συμβουλίου ορίστηκαν οι Γεώργιος Ιακωβίδης, στον οποίο ο νόμος απένειμε τον τίτλο «του επιτίμου εφόρου ισοβίως», και μέλη ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου, οι ζωγράφοι Γεώργιος Χατζόπουλος και Κωνσταντίνος Μαλέας και ο λογοτέχνης Κωνσταντίνος Χατζόπουλος.

Με τον ίδιο νόμο θεσμοθετήθηκε, επίσης για πρώτη φορά, συλλογής Γλυπτικής.

Ο Παπαντωνίου επιχείρησε να λύσει σημαντικά προβλήματα, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Επιχείρησε τη συνένωση της Πινακοθήκης με το κληροδότημα του νομικού και φιλότεχνου Αλέξανδρου Σούτσου (1839-1895), ο οποίος, με τη διαθήκη του, είχε κληροδοτήσει την περιουσία του στο ελληνικό δημόσιο με σκοπό την ίδρυση και συντήρηση Μουσείου Ζωγραφικής. Για την επίλυση του στεγαστικού, σε συνεργασία με την επιτροπή διαχείρισης του κληροδοτήματος Σούτσου, αγόρασε το 1926 το Ιλίου Μέλαθρον, ακύρωσε όμως την αγορά μόλις διαπίστωσε ότι το κτήριο δεν ήταν κατάλληλο για μουσείο. Το ποσό που είχε καταβληθεί επιστράφηκε το 1937.

Ο εμπλουτισμός των συλλογών έγινε κυρίως μέσω δωρεών. Με την ετήσια επιχορήγηση του υπουργείου, όμως, ή με ειδικές επιχορηγήσεις από το δημόσιο, πραγματοποιήθηκαν και αρκετές αγορές, κυρίως έργων Ελλήνων ζωγράφων, όπως των Νικολάου Δοξαρά, Νικολάου Καντούνη, Νικολάου Γύζη, Νικηφόρου και Νικολάου Λύτρα, Κωνσταντίνου Μαλέα, Δημήτρη Γαλάνη, Πάνου Αραβαντινού, Κωνσταντίνου Παρθένη, Νικολάου Χειμώνα, Περικλή Πανταζή και Βασιλείου Χατζή. Ήταν μια προσπάθεια να δημιουργηθεί μια αντιπροσωπευτική εικόνα από την Επτανησιακή και την τέχνη της κυρίως Ελλάδας του 19ου αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή, αφού, έως τότε, τα έργα της Πινακοθήκης, προερχόμενα κυρίως από δωρεές, ήταν ξένων καλλιτεχνών.
Η πρώτη αγορά, με χρήματα από τον προϋπολογισμό του υπουργείου, πραγματοποιήθηκε το 1919, όταν η Επιτροπή Επίβλεψης, στη συνεδρίαση της 9^ης Απριλίου, ενέκρινε την πρόταση του Καλλιτεχνικού Συμβουλίου να αγοραστεί “Η πλαγιά” του Κωνσταντίνου Παρθένη. Η σημαντικότερη αγορά, όμως, πραγματοποιήθηκε το 1931, όταν, σε δημοπρασία στο Μόναχο, αγοράστηκε η “Συναυλία των Αγγέλων“, το πάνω τμήμα της σύνθεσης “Ευαγγελισμός” του Δομίνικου Θεοτοκόπουλου, αντί του ποσού των 5.900.775 δραχμών.
Δωρεές πραγματοποιήθηκαν από τα υπουργεία Παιδείας, Εξωτερικών και Συγκοινωνίας, από την Τράπεζα της Ελλάδος και διάφορους φορείς, από ιδιώτες, με μεγαλύτερη εκείνη του Κ.Γ. Κωνσταντινίδη του Ποντίου, από καλλιτέχνες ή οικογένειες καλλιτεχνών, αλλά και από μέλη της Επιτροπής Επίβλεψης. Από τα σημαντικότερα κληροδοτήματα ήταν εκείνα των Απόστολου Χατζηαργύρη, Αλέξανδρου Ζαχαρίου, Στέφανου Σκουλούδη, Σπύρου Βελέντζα και Νικολάου Διαμαντόπουλου.

Στη διάρκεια της θητείας του Ζαχαρία Παπαντωνίου εγκαινιάστηκε, επίσης, η συλλογή Γλυπτικής. Το 1933, και αφού είχαν προηγηθεί άκαρπες προσπάθειες για αγορά, ο Αντώνιος Μπενάκης, ιδρυτής του ομώνυμου μουσείου, μέλος της Επιτροπής Επίβλεψης της Πινακοθήκης από το 1926 και πρόεδρος από το 1941 έως τον θάνατό του, το 1954, δώρισε στο μουσείο το πρώτο γλυπτό, τον “Γυναικείο κορμό” του Κωνσταντίνου Δημητριάδη. Έτσι, όταν το 1934 έγινε επανέκθεση της μόνιμης συλλογής Ζωγραφικής, παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά και τέσσερα γλυπτά που είχαν περιέλθει έως τότε στο μουσείο μέσω δωρεών.

Ο Παπαντωνίου άνοιξε επίσης το μουσείο στο κοινό σε καθημερινή βάση, ορίζοντας ώρες επίσκεψης με ελεύθερη είσοδο.

Το 1921, μετά την ήττα των φιλελευθέρων στις εκλογές του 1920, ο Παπαντωνίου απομακρύνθηκε από τη διεύθυνση, επανήλθε όμως το 1923, με το βασιλικό διάταγμα 142/1923. Παρέμεινε στη θέση αυτή έως τον θάνατό του, την 1^η Φεβρουαρίου 1940.

Την 1^η Απριλίου 1940, δύο μήνες μετά τον θάνατο του Ζαχαρία Παπαντωνίου, τη διεύθυνση της Εθνικής Πινακοθήκης ανέλαβε ο ζωγράφος και συντηρητής Γεώργιος Στρατηγός (1876-1944), του οποίου η θητεία επίσης διακόπηκε από τον θάνατό του, τον Νοέμβριο του 1944. Από τις 26 Αυγούστου 1945 διευθυντής ανέλαβε προσωρινά ο αρχαιολόγος Δημήτριος Ευαγγελίδης (1886-1959), μέλος της της Επιτροπής Επίβλεψης του μουσείου, παραμένοντας στη θέση αυτή έως τις 28 Φεβρουαρίου 1947. Την 1η Μαρτίου 1947 τον διαδέχθηκε ο αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης Νικόλαος Μπέρτος (1885-1949), η θητεία του οποίου επίσης διακόπηκε από τον θάνατό του, στις 11 Ιανουαρίου 1949.

Στις 6 Ιουνίου 1949 τη διεύθυνση της Πινακοθήκης ανέλαβε ο ιστορικός τέχνης και βυζαντινολόγος Μαρίνος Καλλιγάς (1906-1985), παραμένοντας στη θέση αυτή έως τις 2 Μαΐου 1971. Στη διάρκεια της θητείας του το μουσείο εισήλθε σε μια νέα φάση, κατά την οποία επιλύθηκαν ή τέθηκαν οι βάσεις για την επίλυση πολλών από τα προβλήματά του.

Επίλυση του προβλήματος μόνιμης στέγης

Η απόκτηση μόνιμης στέγης ήταν από τα πρώτα θέματα που απασχόλησαν τον Μαρίνο Καλλιγά. Από το 1950 η Πινακοθήκη στεγαζόταν στην Casa d’ Italia. Το 1955 όμως, είχε αναγκαστεί και πάλι να μετακομίσει, καθώς το κτήριο είχε αποδοθεί στους Ιταλούς, και να εγκατασταθεί σε δύο ορόφους της οδού Κολοκοτρώνη 11, όπου, έως τις αρχές του 1955, στεγαζόταν το υπουργείο Εμπορικής Ναυτιλίας. Στις αρχές του 1959 υποχρεώθηκε σε μια ακόμη μετακόμιση, αυτή τη φορά στους στρατώνες του Πυροβολικού, στη γωνία των οδών Ριζάρη και Βασιλίσσης Σοφίας. Επρόκειτο για το οικόπεδο που είχε δοθεί με τον νόμο 477/1914 για την ανέγερση κτηρίου, αλλά η διαδικασία δεν είχε προχωρήσει. «Είναι δύσκολο να περιγράψει κανείς τις περιπέτειες των αλλεπάλληλων μεταφορών των έργων της Πινακοθήκης από αποθήκη σε αποθήκη, αλλά και των γραφείων, των αρχείων, του εργαστηρίου, και ιδίως της βιβλιοθήκης, όπου υπήρχε κίνδυνος να καταστραφούν στη συσκευασία τους μερικές πολύτιμες εκδόσεις που είχαμε αποκτήσει στο μεταξύ. […] Απρόβλεπτες, επείγουσες, υπερεπείγουσες διαταγές, χωρίς ανάλογη πίστωση, επίεζαν να γίνει το γρηγορώτερο η μεταφορά, χωρίς ποτέ εκείνοι που υπέγραφαν τις διαταγές να αναλογιστούν τον όγκο του υλικού, την ποιότητα των αντικειμένων, το βάρος των γλυπτών, το πλήθος των βιβλίων και των αρχείων, και προπάντων την ευθύνη για τα έργα», έγραφε χαρακτηριστικά στον απολογισμό της θητείας του το 1976 ο Μαρίνος Καλλιγάς.

Ήδη από το 1950 ο Καλλιγάς είχε επαναφέρει το θέμα της παραχώρησης του οικοπέδου στη γωνία των οδών Βασιλίσσης Σοφίας και Ριζάρη, το οποίο είχε δοθεί στην Πινακοθήκη από το 1914 με τον νόμο 477, αλλά η διαδικασία δεν είχε προχωρήσει. Στις 14 Ιουνίου 1956 δημοσιεύθηκε προκήρυξη αρχιτεκτονικού διαγωνισμού για την ανέγερση το κτηρίου στο οικόπεδο αυτό. Στις 20 Ιουνίου 1957 δημοσιεύθηκε το πόρισμα της Επιτροπής. Προκρίθηκε η μελέτη των αρχιτεκτόνων Παύλου Μυλωνά, Δημήτρη Φατούρου και Νίκου Μουτσόπουλου. Ενώ, όμως, είχαν αρχίσει οι εργασίες εκσκαφής για τη θεμελίωση του κτηρίου, στις 13 Φεβρουαρίου 1959, το υφυπουργείο Οικισμού εξέδωσε απόφαση να σταματήσουν προσωρινά οι εργασίες, γιατί η κυβέρνηση είχε προκηρύξει πολεοδομικό και αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για τη διαμόρφωση του «Πνευματικού Κέντρου» της Αθήνας, στο γενικότερο σχέδιο του οποίου θα ενσωματωνόταν και η Πινακοθήκη. Η απόφαση αυτή προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις από τον διευθυντή και το Διοικητικό Συμβούλιο, το οποίο συνέταξε κείμενο διαμαρτυρίας, που δημοσιεύθηκε στα Νέα, στις 19 Μαΐου 1959. Για τη διακοπή της ανέγερσης της Πινακοθήκης διαμαρτυρήθηκαν επίσης με ψηφίσματα το Βυζαντινό Μουσείο, το Ωδείο Αθηνών, το Καλλιτεχνικό Επιμελητήριο, η Επιτροπή του νόμου 1469/1950, ο Σύλλογος καθηγητών της Σχολής Καλών Τεχνών και άλλα ιδρύματα, αλλά και πολλοί άνθρωποι του πνεύματος. Παρόλα αυτά, η ανέγερση του κτηρίου στο οικόπεδο αυτό ματαιώθηκε. Σε αντάλλαγμα, το 1960 παραχωρήθηκε στην Πινακοθήκη το οικόπεδο στο τρίγωνο των οδών Βασιλέως Κωνσταντίνου, Βασιλέως Αλεξάνδρου και Μιχαλακοπούλου, όπου, στις 26 Νοεμβρίου 1964, θεμελιώθηκε  το πρώτο από τα σημερινά κτήρια.

Η ανέγερση στο νέο οικόπεδο βασίστηκε στο αρχικό σχέδιο, το οποίο υπέστη τροποποιήσεις από τον Παύλο Μυλωνά και τον Δημήτρη Φατούρο, καθώς ο Νίκος Μουτσόπουλος είχε αναλάβει καθήκοντα ως καθηγητής στην Πολυτεχνική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στην ομάδα αυτή συμμετείχε, στη συνέχεια, ο Δημήτρης Αντωνακάκης. Για να επιβεβαιωθεί και πρακτικά η ορθότητα του σχεδίου όσον αφορούσε στον φωτισμό, την ανάρτηση και την έκθεση των έργων τέχνης, κατασκευάστηκε μια μακέτα αίθουσας σε φυσικό μέγεθος από ξύλα, χάρντμπορντ και υφάσματα, στην οποία τοποθετήθηκαν πανό και κρεμάστηκαν πίνακες για να γίνουν δοκιμές και μελέτες.

Το πρώτο τμήμα του συγκροτήματος ολοκληρώθηκε το 1968. Το κτήριο ήταν διώροφο και αναπτυσσόταν προς τα κάτω. Στο ισόγειο ήταν η είσοδος του μουσείου και μια αίθουσα περιοδικών εκθέσεων και στο κάτω επίπεδο προσωρινές αποθήκες, αναψυκτήριο κ.ά. Ενδιάμεσα υπήρχε ημιώροφος, στον οποίο, έως την ολοκλήρωση και του δεύτερου τμήματος, στεγάστηκαν προσωρινά τα γραφεία του διευθυντή και του προσωπικού. Στις 14 Μαΐου 1970 εγκαινιάστηκε η πρώτη έκθεση με έργα από τις μόνιμες συλλογές. Εν τω μεταξύ, το 1968 η Πινακοθήκη είχε για μια ακόμη φορά αναγκαστεί να μετακομίσει, αυτή τη φορά σε ένα διαμέρισμα στη γωνία των οδών Ευφρονίου και Βασιλέως Αλεξάνδρου. Τα έργα τότε φυλάχθηκαν στο υπόγειο του κτηρίου.

Στις 3 Ιουνίου 1971 ο νομικός και τέως νομάρχης Ανδρέας Ιωάννου (1918-1972), μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Πινακοθήκης, ανέλαβε καθήκοντα Διευθύνοντος Συμβούλου. Τον Σεπτέμβριο του 1971 κατέλαβε τη θέση του διευθυντή, η θητεία του, όμως, διακόπηκε από τον θάνατό του, τον Αύγουστο του 1972.

Στη διάρκεια της σύντομης θητείας του Ανδρέα Ιωάννου ο Αλέξανδρος Ιόλας πραγματοποίησε μια σημαντική δωρεά επτά έργων σύγχρονων, ξένων κυρίως, καλλιτεχνών.

Τον Δεκέμβριο του 1972 τη διεύθυνση της Πινακοθήκης ανέλαβε ο αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης Δημήτρης Παπαστάμος (1923-2008), παραμένοντας στη θέση αυτή έως τον Οκτώβριο του 1989.

Η περίοδος που διηύθυνε την Πινακοθήκη ο Δημήτρης Παπαστάμος χαρακτηρίζεται από την εδραίωση του μουσείου, η οποία επιτεύχθηκε με την οριστική επίλυση του στεγαστικού, τη ριζική διοικητική αναδιοργάνωση και την ανάπτυξη εκτεταμένης και συστηματικής εκθεσιακής δραστηριότητας.

Τον Απρίλιο του 1990 τη θέση του διευθυντή κατέλαβε η Μαίρη Μιχαηλίδου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Λαϊκού Πολιτισμού του υπουργείου Πολιτισμού, η οποία, από τον Νοέμβριο του 1989, ασκούσε χρέη Διευθύνουσας Συμβούλου.

Η Μαίρη Μιχαηλίδου οργάνωσε μερική επανέκθεση των μονίμων συλλογών με έργα του 19^ου αιώνα, ενώ παρουσιάστηκαν αναδρομικές εκθέσεις του έργου Ελλήνων και ορισμένων ξένων καλλιτεχνών.

Τον Ιούνιο του 1991 η Μαίρη Μιχαηλίδου ανακλήθηκε στην Κεντρική Υπηρεσία του υπουργείου Πολιτισμού.

Μετά την αποχώρηση της Μαίρης Μιχαηλίδου, χρέη διευθύντριας άσκησε η Νέλλη (Ελπινίκη) Μισιρλή, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συλλογών, Καλλιτεχνικού και Μουσειολογικού Προγραμματισμού της Εθνικής Πινακοθήκης και επιμελήτρια από το 1961.
Στη διάρκεια της θητείας της πραγματοποιήθηκαν αξιόλογες εκθέσεις έργων από τις συλλογές του μουσείου, καθώς και εκθέσεις Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών. Επιπλέον, η Νέλλη Μισιρλή συμμετείχε, μαζί με την καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα και τον ζωγράφο Παναγιώτη Τέτση, στην επιτροπή επιλογής έργων ευρωπαϊκής τέχνης από το Metropolitan Museum της Νέας Υόρκης και τη National Gallery της Ουάσιγκτον, για την οργάνωση της έκθεσης  Από τον Θεοτοκόπουλο στον Σεζάν, που εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 1992.

Η Νέλλη Μισιρλή παρέμεινε στη Διεύθυνση έως τον Ιανουάριο του 1992, καθώς, το καλοκαίρι του 1991, η θέση προκηρύχθηκε.

Στις 17 Ιανουαρίου 1992 τη διεύθυνση της Εθνικής Πινακοθήκης ανέλαβε η ιστορικός τέχνης και καθηγήτρια στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. Παρέμεινε στη θέση αυτή έως τον θάνατό της, στις 13 Ιουνίου 2022.